Ara 312013
 

Türk Tamgaları

Bir çok batılı kaynağa göre yazının icadı, Sümerlere, M.Ö. 3300 yıllarına kadar uzanır.

Başka kaynaklarda ise, Göktürk tamgalarının (harflerinin) yaklaşık aynı yıllarda ortaya çıktığı tezi var. (http://kokturukce.blogspot.com/2008/09/gktrk-yazlarnn-harflerinin-kkeni-4.html )

Türk TamgalarıTürklerin Anadolu’ya geçiş öykülerini belirginleştiren bulgulardan biri de Samsun ili, Terme-Ambartepe ve Salıpazarı Yeşilköy’de bulunmuş olan Runik Türk Kaya Yazıt ve Tamgalarıdır. Ayrıntılı bilgilere
http://www.onturk.net/onturk-betik-samsun-tamgalari.html ilmeğinden ulaşmak mümkün. Benzer yazıt ve tamgalara Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde rastlanmış.

Türk tamgaları konusunda çeşitli araştırmalar var: TRT tarafından yayınlanan “Karlı Dağlardaki Sır” belgeselinin yapım, yönetim ve metin yazarlığını Servet Somuncuoğlu yapmış.

Bir araştırmacı, gazeteci, yazar, fotoğraf sanatçısı ve TRT yapımcısı olan Servet Somuncuoğlu, “Taştaki Türkler” yapıtıyla tamgaları bilimsel bir çalışmaya uygun şekilde arşivlemiş. Üstelik bu arşivi “copyright” ile sınırlamaksızın başka araştırmacıların kullanımına açmış. Ne yazık ki bu özgün araştırmacımızı henüz 49 yaşındayken, 5 Ağustos 2013 tarihinde bir kalp krizi nedeniyle kaybettik.

Tamgalar (damgalar) aslında hayvancılığın gelişmesi ile sürülerin birbirine karışmamasını sağlama konusunda kaçınılmaz bir zorunluluk gibi görünüyor. Damgalanmış hayvanlardan oluşan sürülerdeki hayvanların karışması, böylelikle kolayca engellenebilir. Daha sonra da bu tamgalar bölgeleri ve taşınmazları işaretlemek amacıyla kullanılmış olmalı.

Araştırmacılar, tamgaların aynı zamanda dinsel işaretler olarak kullanıldığını belirtiyor. Özellikle Saymalı Taş bölgesi bu açıdan tam bir açık hava müzesi niteliğinde. Servet Somuncuoğlu bu bölge için şunları söylemiş:

“Kırgızistan’da Tanrı Dağları’nın kollarından Aladağlar üzerinde bulunan ‘Saymalı Taş’a 11 bilim adamıyla birlikte gittik ve burada başka birşey var düşüncesiyle 12 ayrı ülkede çalışma imkânı elde ettik. Geçen yıl 20 gün Kanada, Toronto, Ottowa, Montreal bölgesinde çalıştık. Saymalı Taş’ta 10.000 kaya üzerinde yapılmış 100 bin resim var ve biz bunların 6.000 tanesini fotoğrafladık.”

Türk TamgalarıBu alanda yer alan kaya resimleri binlerce yıllık bir süreç içinde işlenmiş. Kullanılan aletler ise çakmak taşından yapılmış el baltaları. Bölgenin tarihçesinin 15 bin yıl öncesine değin uzandığı söyleniyor.

Görünen odur ki kaya resimleri zaman içinde tamgalara, tamgalar da yazıya evrilmiştir. Göktürk alfabesinde 4 ünlü ve 34 ünsüz harf (tamga) bulunmaktadır. Bütün bu harflerin geçmişinde kaya resimlerindeki tasvirler yatıyor.

Tamgalar sadece taş yapıtlarda değil, kilim ve halı desenlerinde de kullanılmış. Bazı araştırmacılar kilim ve halı desenlerinin izini sürerek göç yollarını ve göç dalgalarını belirlemeye çalışıyor.

Tamgalar, yazının ortaya çıkışını anlamlandıran, kaya resimleriyle ilintisini somutlaştıran nesneler. Öyle görünüyor ki bu konuda yapılan araştırmalar, tarihin yeniden yazılmasına neden olacak.

Lütfen yazılarımızı paylaşın ve bizi izlemeye devam edin.

Ahmet Aksoy

Kaynaklar:
http://www.youtube.com/watch?v=XJYYbLDqgcY
http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201307170060
http://www.ancientscripts.com/turkic_runes.html
http://onturk.wordpress.com/tag/saymalitas/
http://en.wikipedia.org/wiki/Saimaluu_Tash
http://www.kesiflerdunyasi.com/ilk-medeniyetler/244-sumerler

Kas 032013
 

Türkçe metinlerde sözcük ayırma algoritması

Türkçe metinlerdeki sözcükleri bilgisayar programları aracılığıyla birimlerine – sözcüklerine ayırmak oldukça kolay.

Temel olarak, harf olmayan tüm karakterler bir ayraç işlevi görür. Bunların başında da boşluk işareti yer alır. En sık kullanılan ayırma işareti, boşluk işaretidir.

İyi tanıdığımız bir başka ayırma işareti, tire (-) işaretidir. Tire işareti (-), satır sonunda kelime bölme işareti olarak kullanılır. Türkçe de bu işaret, heceler arasına konur. Heceler bölünmez.

Tire işareti, bazı terimlerde ikili sözcükleri birbirine bağlayıcı bir karaktere dönüşür: Türk-İslam, Hint-Avrupa gibi.

Aynı kesme işaretinin sözcük gövdesi ve eki arasında bağlantı işlevi gördüğü durumlar da mevcuttur: bab-ı ali, ab-ı kevser, arş-ı ala, devran-ı alem gibi. Bu terimler, arapça veya farsçadan aktarılmıştır. Son dönemlerde bu ayracın kullanım sıklığı oldukça azalmıştır. Aynı terimler babı ali, abı kevser, arşı ala, devranı alem şeklinde de yazılmaktadır.

Nokta (.), ünlem (!), soru işareti (?) gibi işaretler cümlelerin sonunda yer alırlar.

Tire (-), virgül (,), parantez işaretleri (), kesme (/), ters kesme (\), artı (+) gibi işaretler ise sözcüklerin arasına konur.

W, x, q gibi bazı harf işaretleri türkçe alfabede yer almadığı halde, ayraç işlevi görmez. Sadece içinde geçtiği sözcüğün yabancı bir sözcük olduğunu vurgular.

Kısacası, ister cümle sonunda, ister sözcükler arasında yer alsın, satır sonu (-) işareti dışındaki tüm işaretler sözcük sınırını belirler.

Bu durumda “ardışık harf grupları sözcükleri oluşturur” diyebiliriz.

Eklerin Durumu

Türkçede ekler, sözcük gövdesine ulanırlar.

Az sayıda ek te tıpkı sözcük gövdeleri gibi  bağımsız ve ardışık harf gruplarından oluşur.

  • mı?, mi?, mu?, mü? soru ekleri dilbilgisi kuralı uyarınca ayrı yazılır.
  • Özel isimlerin sonuna eklenen kesme(‘) işaretini, bağımsız yazılan bir ek izler.
  • Bab-ı ali, ab-ı kevser gibi sözcük gruplarında yer alan tire (-) işareti de kök ve ek arasında yer alan bir ayraçtır.

Bu örneklerin dışında yer alan bütün ekler, sözcük gövdelerine doğrudan eklenir.

Sözcük gövdeleri kök veya türetilmiş olabilir. Türetilmiş olsalar da bunlar da kökler gibi özel anlamlar ifade eder. Ekler ise kelime gövdesinin anlamını değiştirme özelliğine sahip değildir.

Örneğin ak sözcüğü bir köktür. Çünkü anlamını yitirmeksizin daha fazla bölünemez.

Oysa akça (beyazca), akmak (sıvı veya gaz halinde yer değiştirmek), akın (ortak hareket halindeki sürü), akıntısal (akıntı halinde) gibi kelime gövdelerinin hepsi farklı anlamlara sahip olsalar da, alt gövde ve köklerine ayrıştırılabilir: ak-ça, ak-mak, ak-ın, ak-ıntı-sal.

Türkçe, kök sözcüklere dayalı bir dil. Türetme yoluyla elde edilebilen ayrıntılarsa onun zenginliğinin temelini oluşturuyor. Ancak, günümüzün tüketime dayalı kültürü, yabancı hayranlığıyla da birleşerek yabancı sözcüklerin giderek daha fazla kullanılmasına neden oluyor.

İnsanoğlu, elinin altındaki hazinelerin değerini bilmekten çok, başkalarının elindekilerle ilgilenmeye yönelmiş durumda. Elimizdekilerin değerini, ancak onu yitirdikten sonra farkediyoruz. Ama, iş işten geçmiş oluyor.

Dilimiz, en önemli kültürel varlıklarımızın başında yer alıyor. Onu korumak, paylaşmak ve geliştirmek hepimizin görevi.

Ahmet Aksoy

 

 

Eki 242013
 

Türkçe Derlem Çalışması – Corpus

Daha önceleri yapmış olduğum “Türkçe sözcük kullanım sıklıkları” gibi kişisel çalışmaları bu sitede daha kapsamlı olarak duyurup paylaşma amacındayım.

Amacım bu konuda bilimsel bir tez çalışması yapmak değil, pratik, herkesin kolayca kullanabileceği bilgiler oluşturup paylaşmak.

Ticari bir amacım ve beklentim de yok.

Bu konuya ayırabileceğim zaman ve maddi kaynaklar oldukça sınırlı.

Pratik amaçlarımdan biri şu olacak: Türkçe metinlerdeki yazım hatalarını otomatik olarak belirleyip düzeltmek.

İlk çalışmalarımı MySQL üzerinden yaptım. Ancak SQL sorgularının geri dönüş süreleri, bellek dizilerini kullanarak elde edilenlere kıyasla çok uzun. Bazı durumlarda 50 katı bulan hız farkları oluşabiliyor. Yani SQL sorgularıyla 1 (bir) saatte çözümlediğim bir metni, bellek dizileri kullanarak sadece 1 (bir)  dakikada çözümleyebiliyorum.

Ancak bilgisayar belleğinde yapılan çalışmaların da fiziksel boyut sorunu var. Şimdilik sorun yaratmasa bile, derlenen sözcük sayısı arttıkça kaçınılmaz olarak yeniden SQL sistemine dönmek zorunda kalabilirim.

Şu anda bir tür Türkçe Derlem (Corpus) çalışması yapıyorum. Elimdeki dokümanları tarayarak farklı sözcükleri buluyor, yazım hatası içerip içermediklerini denetliyor ve hata yoksa, veritabanına o sözcüğü de ekliyorum.

Çözümlemelerde kullandığım dokümanlardan bazıları basılı kitap üzerinden tarama yapılarak elektronik ortama aktarılmış. Bu nedenle çok fazla yazım hatası içeriyor. Bu durum bir yandan işleri uzatıyor olsa da; öte yandan amaçladığım sistemi denememi ve geliştirmemi de kolaylaştırıyor.

Türkçe Derlem listemde henüz 129 bin 700 sözcük var. Yeni taramalardan eklenen sözcük oranı, doğal olarak azalıyor.  Fakat listede bulunmayan sözcüklerin yazım hatası içerip içermediğinin manuel olarak belirlenmesi çok fazla zaman alıyor.

Aslına bakarsanız hatalı yazılmış sözcükleri orijinal metin üzerinden düzeltmek yerine göz ardı ederek derlem oluşturmayı hızlandırmak mümkün. Şimdilik direniyor olsam da, belki de bu yönteme geçeceğim. Böylece ilk önce derlem dosyasını oluşturacak, yazım hatalarını düzeltmeyi de bir başka proje olarak ele alacağım.

Bir süre sonra bu kelimelerin kök ve eklerine ayrıştırılmasına da sıra gelecek. Bu amaçla Zemberek projesinden yararlanmam mümkün olabilir umuyorum. Tek sıkıntı dil farkında. Eğer Delphi ile devam etmem olanaksız hale gelirse, belki ben de tekrar javaya dönerim.

Şimdilik temel sıkıntım, taranacak metin formatındaki kaynakları bulmak. Elimde -şimdilik- bu tür kaynakları internet üzerinden araştırıp bulmak dışında bir seçeneğim yok. Bu yüzden sizlere bir çağrı yapmak istiyorum:

Elinizde, bana geçici olarak ödünç verebileceğiniz Türkçe ve tercihan metin formatındaki (txt uzantılı)  kaynaklar varsa o kaynakların kendisini veya indirebileceğim adreslerini göndermenizi rica edeceğim. Bu dokümanların boyutu ve konusu önemli değil. PDF, doc gibi formatlar da işime yarayabilir.

Amacım bu dokümanları sadece taramak olduğu için, bir telif sorunu oluşacağını sanmıyorum.

Daha önce yaptığım gibi, ara çalışmalarımın sonuçlarını bu sayfalardan yayınlamaya devam edeceğim.

Katkı ve desteklerinizi bekliyorum.

Şimdiden teşekkürlerimle,

Ahmet Aksoy

 

 

Eki 092013
 

Çalıkuşu Romanı Üzerine Sayısal Bir Çözümleme

Reşat Nuri Güntekin’in sevilen eseri “Çalıkuşu” üzerine sayısal bazı çalışmalar yaptım. Benzer çalışmaları başka eserler için de tekrarlayacağım.

Çalıkuşu romanı, 90323 kelime içeriyor. Bu sayıya metin içinde tekrarlanan yazar adı, kitap adı gibi unsurlar dahil değil. Tekil sözcük sayısı ise 20308. Bu da gösteriyor ki, ortalama sözcük yinelenme oranı yaklaşık  4.5.  Roman, 657 bin karakterden oluşuyor. Ortalama sözcük uzunluğu, 7.27 harf.

Sayım sırasında inceltme işaretlerini dikkate almadım. İnceltme işaretleri içeren ve içermeyen eşdeğer kelimeleri aynı kabul ettim.

Bu sayısal değerlere ulaşmamı sağlayan bilgisayar programını kendim yazdım. Kullandığım yazılım dili Delphi 7.

Eserin Adı: Çalıkuşu

Eserin Yazarı: Reşat Nuri Güntekin

Eserdeki toplam harf sayısı: 657,704

Eserdeki kelime sayısı: 90,323

Tekil kelime sayısı: 20,308

En çok kullanılan 100 sözcük ve kullanım sayıları (kullanım sıklığı sırasına göre )

(Aşağıdaki satırlarda sol taraftaki sayılar, aynı satırın sağ tarafındaki sözcüğün eser içinde kaç kez kullanılmış olduğunu göstermektedir. Sözcükler, köklerine ayrılmadan yapım ve çekim ekleriyle birlikte ele alınmıştır. Kısa bir süre sonra kök değerlendirmelerini de çalışmalarımıza ekleyeceğiz.)

  1. 03626: bir
  2. 01385: bu
  3. 00824: gibi
  4. 00770: ne
  5. 00698: o
  6. 00615: ben
  7. 00590: kadar
  8. 00565: fakat
  9. 00552: için
  10. 00547: de
  11. 00535: ve
  12. 00477: ki
  13. 00472: sonra
  14. 00443: beni
  15. 00414: da
  16. 00399: daha
  17. 00392: bana
  18. 00374: feride
  19. 00337: dedi
  20. 00327: diye
  21. 00310: şey
  22. 00307: kamran
  23. 00285: benim
  24. 00274: öyle
  25. 00269: dedim
  26. 00251: çok
  27. 00250: var
  28. 00246: hanım
  29. 00240: değil
  30. 00229: bey
  31. 00223: iki
  32. 00221: biraz
  33. 00216: içinde
  34. 00208: gün
  35. 00207: küçük
  36. 00206: sen
  37. 00201: mi
  38. 00194: ile
  39. 00191: onu
  40. 00181: güzel
  41. 00177: artık
  42. 00174: böyle
  43. 00172: vakit
  44. 00170: başka
  45. 00165: her
  46. 00163: onun
  47. 00161: yalnız
  48. 00160: munise
  49. 00159: zaman
  50. 00158: yok
  51. 00150: yine
  52. 00149: müjgan
  53. 00149: şimdi
  54. 00148: nasıl
  55. 00145: yavaş
  56. 00143: kız
  57. 00141: hiç
  58. 00136: vardı
  59. 00136: tekrar
  60. 00136: ihtiyar
  61. 00133: büyük
  62. 00132: ya
  63. 00131: iyi
  64. 00130: kendi
  65. 00130: birdenbire
  66. 00128: kızım
  67. 00127: birkaç
  68. 00126: sana
  69. 00126: kalfa
  70. 00126: hemen
  71. 00123: pek
  72. 00123: nin
  73. 00123: bile
  74. 00121: etti
  75. 00119: kadın
  76. 00118: halde
  77. 00118: en
  78. 00117: çocuk
  79. 00115: gece
  80. 00113: on
  81. 00113: mı
  82. 00113: ama
  83. 00112: bütün
  84. 00111: seni
  85. 00111: ona
  86. 00111: kendimi
  87. 00110: genç
  88. 00110: evvel
  89. 00108: beraber
  90. 00106: ın
  91. 00102: efendi
  92. 00102: doğru
  93. 00101: niçin
  94. 00101: a
  95. 00100: çalıkuşu
  96. 00099: hacı
  97. 00097: oldu
  98. 00097: geldi
  99. 00097: efendim
  100. 00096: ilk

Romanda kullanılan karakterlerin kullanım sayıları da aşağıda yer alıyor:

Toplam harf Sayısı= 657704

  1. 086613: (32) boşluk işareti
  2. 062184: a (97)
  3. 051223: e (101)
  4. 046277: i (105)
  5. 036625: r (114)
  6. 036516: n (110)
  7. 027816: l (108)
  8. 025618: ı (253)
  9. 025031: d (100)
  10. 024604: k (107)
  11. 024308: m (109)
  12. 018269: y (121)
  13. 017289: t (116)
  14. 016906: u (117)
  15. 015624: b (98)
  16. 014327: s (115)
  17. 011711: o (111)
  18. 010848: ü (252)
  19. 010369: , (44)
  20. 009680: . (46)
  21. 009190: ş (254)
  22. 008866: z (122)
  23. 006742: g (103)
  24. 006238: h (104)
  25. 006179: ç (231)
  26. 005646: ğ (240)
  27. 004832: v (118)
  28. 004811: c (99)
  29. 004244: ö (246)
  30. 003425: p (112)
  31. 003177: f (102)
  32. 002503: B (66)
  33. 001720: – (45)
  34. 001198: : (58)
  35. 001195: H (72)
  36. 001172: K (75)
  37. 001126: â (226)
  38. 001107: M (77)
  39. 001098: ‘ (39)
  40. 001042: ? (63)
  41. 000940: F (70)
  42. 000845: ” (34)
  43. 000827: A (65)
  44. 000802: S (83)
  45. 000589: N (78)
  46. 000546: O (79)
  47. 000521: Y (89)
  48. 000479: E (69)
  49. 000442: D (68)
  50. 000436: ! (33)
  51. 000394: G (71)
  52. 000360: Ç (199)
  53. 000260: T (84)
  54. 000251: ; (59)
  55. 000234: Z (90)
  56. 000210: İ (221)
  57. 000191: j (106)
  58. 000188: Ş (222)
  59. 000157: 2 (50)
  60. 000144: P (80)
  61. 000141: 1 (49)
  62. 000129: V (86)
  63. 000123: 3 (51)
  64. 000122:  (9)    Tab işareti
  65. 000109: Ö (214)
  66. 000100: R (82)
  67. 000098: C (67)
  68. 000067: 5 (53)
  69. 000065: 4 (52)
  70. 000063: 9 (57)
  71. 000059: 7 (55)
  72. 000059: 0 (48)
  73. 000058: U (85)
  74. 000054: 8 (56)
  75. 000054: Ü (220)
  76. 000053: 6 (54)
  77. 000044: I (73)
  78. 000028: û (251)
  79. 000023: L (76)
  80. 000018: _ (95)
  81. 000017: ) (41)
  82. 000015: ( (40)
  83. 000007: | (124)
  84. 000006: • (149)
  85. 000006: î (238)
  86. 000004: J (74)
  87. 000003: q (113)
  88. 000003: / (47)
  89. 000002: Â (194)
  90. 000002: ^ (94)
  91. 000002: [ (91)
  92. 000001: X (88)
  93. 000001: Q (81)
  94. 000001: > (62)
  95. 000001: ~ (126)
  96. 000001: ] (93)

(Harf listesindeki parantez içindeki sayılar, ilgili karakterin bilgisayar dilindeki sayısal karşılığıdır.)

Ahmet Aksoy

 

Eki 062013
 

Türkçe Sözcüklerde Yapım Ekleri ve Örnekler

Türkçe, sondan eklemeli bir dildir. Pek çok sözcüğün gövdesi, kök sözcüklere yapım ekleri ulanarak oluşturulmuştur.

Türkçede 4 çeşit yapım eki vardır:

1- Addan ad üreten yapım ekleri
2- Addan fiil üreten yapım ekleri
3- Fiilden ad üreten yapım ekleri
4- Fiilden fiil üreten yapım ekleri

 1- Addan ad üreten yapım ekleri:

cağız: adamcağız, çocukcağız, hayvancağız, kadıncağız, kızcağız, yavrucağız, köyceğiz
ce: Türkçe, İngilizce, Arapça, Farsça, Almanca, Portekizce
cı: sanatçı, gözcü, izci, sözcü, yolcu, simitçi, alaycı
cık: adacık, adamcık, anacık, dalgacık, ihtiyarcık, kapıcık, meydancık, beyincik, bebecik, sözcük, tomurcuk
cıl: insancıl, evcil, bencil, merkezcil, yosuncul, ölümcül, öncül, bütüncül, kötücül
daş: yurttaş, sırdaş, çağdaş, arkadaş, gönüldaş, paydaş, vatandaş, yandaş, yoldaş, özdeş, kardeş, kökteş
ımsı: acımsı,ekşimsi, tatlımsı, siyahımsı, masalımsı, beyazımsı, kadınımsı, esmerimsi, fiilimsi, mavimsi
ımtırak: yeşilimtırak, sarımtırak, beyazımtırak, mavimtırak, siyahımtırak, ekşimtırak
ıncı: birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, dokuzuncu, onuncu
ıt: yaşıt, bağıt, yazıt, özüt
lı: şehirli, paralı, akıllı, ağaçlı, kültürlü, evli, devamlı, fiyakalı, cilalı, efkârlı, cesaretli, emniyetli, güllü, hüzünlü
lık: odunluk, kömürlük, sabahlık, kitaplık, tuzluk, fidanlık, ağaçlık, gelinlik, askerlik, aksilik, abonelik, bademlik
man: uzman, Türkmen, kocaman, toraman, katman, yazman, ataman, evcimen, gökmen, küçümen
sal: kimyasal, anıtsal, anlamsal, açısal, hukuksal, kalıtımsal, fiziksel, bedensel, belgesel, çözümsel, geleneksel
sıl: varsıl, yoksul, damaksıl
sız: susuz, parasız, vicdansız, ilkesiz, yersiz, yurtsuz, evsiz, barksız, kültürsüz, hükümsüz, güçsüz, çözümsüz
şın: akşın, karaşın, sarışın
tay: danıştay, kamutay, kurultay, sayıştay, yargıtay

 

2- Addan fiil üreten yapım ekleri

a: ada, boşa, kana, yaşa
al: azal, çoğal, daral, kısal, kocal, sağal, ufal, yoğal, dikel, dincel, düzel, incel, körel, sertel, seyrel, yönel, yücel
ar: ağar, bolar, bozar, kabar, kızar, sarar, yeşer
at: boşat, boyat, kanat, kocat, yaşat, gözet, yönet
da: cayırda, cazırda, cırılda,cızırda,çağılda, çatırda, çıngılda, hışırda, horulda, kıkırda, zırılda, gümbürde
ık: acık, ayık, birik, gecik, gözük
ımsa: anımsa, ayrımsa, azımsa, kaçımsa, sayrımsa, benimse, mühimse
kır: fışkır, haykır, hıçkır, höykür, püfkür, püskür, sümkür
l: doğrul, eğril, sivril
la: alala, ayala, cilala, çapa, ıslıkla, kolala, rahatla, sırala, sula, tamamla, taşla, tavla, tıkla, tuzla, uğurla, zorla
lan: akıllan, aklan, allan, avlan, aydınlan, coşkulan, duygulan, hoşlan, kanatlan, bilgilen, dertlen, hüzünlen
laş: abanozlaş, ahmaklaş, aklaş, fenalaş, inatlaş, telefonlaş, aktifleş, cimrileş, çölleş, dertleş, gençleş, zenginleş
sa: çoksa, ıraksa, kapsa, susa, yakınsa, benimse, garipse, mühimse, önemse, örnekse, özümse

 

3- Fiilden ad üreten yapım ekleri

acak: açacak, alacak, gelecek, giyecek, yakacak, verecek
ak: durak, kaçak, yatak, yutak
ar: gider, tutar
ca:  düşünce, eğlence, sakınca
ga: bilge, bölge, süpürge
gı: algı, askı, çalgı, duygu, saygı, sevgi
gıç: bilgiç, dalgıç
gın: bezgin, bilgin, bitkin, dalgın, solgun, yorgun
ı: çatı, doğu, koku, ölü, sevi, yapı, yazı
ıcı: alıcı, görücü, satıcı, yapıcı, yazıcı
ık: açık, göçük, kesik, seçik
ım: onarım, oturum, ölüm, ölçüm, sayım, seçim
ın: akın, ekin, tütün, yığın
ıntı: akıntı, çarpıntı, çıkıntı, döküntü, kesinti, yığıntı
ır: gelir, okur
ış: oturuş, sürüş, veriş, yürüyüş,
ıt: geçit, dikit, ölçüt, sarkıt, yakıt
kan: çalışkan, kaygan, unutkan
ma: açma, gülme, kapama, konuşma, serpme, sevme, uyuma
mak: açmak, gelmek, gitmek, kapamak, uyumak
nç: gülünç, sevinç
tı: belirti, karartı, kızartı, morartı

 

4- Fiilden fiil üreten yapım ekleri

ala: durala, itele, kovala, tepele
dir: açtır, astır, bezdir, bildir, buldur, çizdir, deldir, koştur, soktur, sordur, yazdır
l: atıl, ayrıl, bozul, gidil, sayıl, soyul, tutul, yazıl
n: aran, başlan, bilin, gerin, sürün, taran, taşın, yıkan
r: batır, çıkar, düşür, içir, kaçır, kopar, uçur
ş: atış, bekleş, dövüş, görüş, itiş, selamlaş, seviş, tartış, uçuş, yazış
t: acıt, akıt, anlat, arat, kızart, okut, yürüt

 

Ahmet Aksoy

Eki 052013
 

Acı Sözcüğü ve Türevleri

“A” harfinden başlayarak sırayla gitmek istedim ama, ilk baştaki sözcükler hep yabancı kökenli. Onlara da sonradan dönüş yaparız ama, ilk yazımız, her ne kadar olumsuz anlam içerse de öz Türkçe bir sözcük olsun. Bu durumda en uygun adayımız, “acı” sözcüğü. Bu sözcükle ilgili temel bilgiler ve yapım ekleri alarak oluşturulmuş türevleri aşağıda.

Sözcük: Acı
Anlam: Biber gibi yakıcı tadı olan; duygusal veya fiziksel açıdan rahatsızlık oluşturan duygu.
Kaynak: Türkçe
Tür: Ad

Yapım ekiyle türetilmiş diğer gövde sözcükler:
acıca: acı-ca (ad)
acılanma: acı-lan-ma (ad)
acılaşma: acı-laş-ma (ad)
acılaşmak: acı-laş-mak (fiil)
acılaştırma: acı-laş-tır-ma (ad)
acılaştırmak: acı-laş-tır-mak (fiil)
acılı: acı-lı (ad)
acılık: acı-lık (ad)
acılılık: acı-lı-lık (ad)
acıma: acı-ma (ad)
acımak: acı-mak (fiil)
acımasız: acı-ma-sız (ad)
acımasızca: acı-ma-sız-ca (ad)
acımasızlık: acı-ma-sız-lık (ad)
acımsı: acı-(ı)-msı (ad)
acımtırak: acı-(ı)mtırak (ad)
acınacak: acı-n-acak (ad)
acındırma: acı-n-dır-ma (ad)
acındırmak: acı-n-dır-mak (fiil)
acınılacak: acı-n-ıl-acak (ad)
acınılma: acı-n-ıl-ma (ad)
acınılmak: acı-n-ıl-mak (fiil)
acınma: acı-n-ma (ad)
acınmak: acı-n-mak (fiil)
acırak: acı-rak (ad)
acısız: acı-sız (ad)
acıtış: acı-t-ış (ad)
acıtma: acı-t-ma (ad)
acıtmak: acı-t-mak (fiil)
acıyıcı: acı-y-ı-cı (ad)
acıyış: acı-y-ış (ad)

Aynı sözcüğün yardımcı fiillerle birlikte – acı vermek, acı çekmek- türetilen örneklerine yer vermedik.  Ancak bu örnek gösteriyor ki, tek bir sözcükten benzer ama farklı anlamlar içeren yüzlerce yeni sözcük türetmek mümkün oluyor.

Ahmet Aksoy

 

 

Eki 052013
 

Sitemiz hakkında

Bu sitede Türkçe diliyle ilgili bazı yazılar yayınlamayı planlıyorum.

Temel konulardan biri, dilimizde etkin olarak yer alan kelimelerin kökleri ve yapım ekleriyle türetilmiş yeni gövdeler olacak. Bu sözcüklerle ilgili çözümlemeler, mümkünse kaynaklar, örnekler vb bu sayfalarda yerini alacak.

Onbinlerce sözcük söz konusu olduğu için, bu çalışma oldukça geniş bir zaman dilimine yayılacak.

Eğer sizlerden de bu çalışmalara katkıda bulunmak isteyenler çıkarsa, bu çalışmayı çok daha erken tamamlama fırsatımız olur.

Ben bir Türk dili uzmanı değilim. Bu nedenle, söz konusu çalışma tamamiyle deneysel ve amatörce bir çalışma olacak.

Hedefim, bu sitenin Türkçenin yapısı ve temelleri ile ilgili popüler bir kaynak haline dönüşmesidir.

Fırsat bulduğunuzda, mutlaka uğrayın!

Ahmet Aksoy