Eki 062013
 

Türkçe Sözcüklerde Yapım Ekleri ve Örnekler

Türkçe, sondan eklemeli bir dildir. Pek çok sözcüğün gövdesi, kök sözcüklere yapım ekleri ulanarak oluşturulmuştur.

Türkçede 4 çeşit yapım eki vardır:

1- Addan ad üreten yapım ekleri
2- Addan fiil üreten yapım ekleri
3- Fiilden ad üreten yapım ekleri
4- Fiilden fiil üreten yapım ekleri

 1- Addan ad üreten yapım ekleri:

cağız: adamcağız, çocukcağız, hayvancağız, kadıncağız, kızcağız, yavrucağız, köyceğiz
ce: Türkçe, İngilizce, Arapça, Farsça, Almanca, Portekizce
cı: sanatçı, gözcü, izci, sözcü, yolcu, simitçi, alaycı
cık: adacık, adamcık, anacık, dalgacık, ihtiyarcık, kapıcık, meydancık, beyincik, bebecik, sözcük, tomurcuk
cıl: insancıl, evcil, bencil, merkezcil, yosuncul, ölümcül, öncül, bütüncül, kötücül
daş: yurttaş, sırdaş, çağdaş, arkadaş, gönüldaş, paydaş, vatandaş, yandaş, yoldaş, özdeş, kardeş, kökteş
ımsı: acımsı,ekşimsi, tatlımsı, siyahımsı, masalımsı, beyazımsı, kadınımsı, esmerimsi, fiilimsi, mavimsi
ımtırak: yeşilimtırak, sarımtırak, beyazımtırak, mavimtırak, siyahımtırak, ekşimtırak
ıncı: birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, dokuzuncu, onuncu
ıt: yaşıt, bağıt, yazıt, özüt
lı: şehirli, paralı, akıllı, ağaçlı, kültürlü, evli, devamlı, fiyakalı, cilalı, efkârlı, cesaretli, emniyetli, güllü, hüzünlü
lık: odunluk, kömürlük, sabahlık, kitaplık, tuzluk, fidanlık, ağaçlık, gelinlik, askerlik, aksilik, abonelik, bademlik
man: uzman, Türkmen, kocaman, toraman, katman, yazman, ataman, evcimen, gökmen, küçümen
sal: kimyasal, anıtsal, anlamsal, açısal, hukuksal, kalıtımsal, fiziksel, bedensel, belgesel, çözümsel, geleneksel
sıl: varsıl, yoksul, damaksıl
sız: susuz, parasız, vicdansız, ilkesiz, yersiz, yurtsuz, evsiz, barksız, kültürsüz, hükümsüz, güçsüz, çözümsüz
şın: akşın, karaşın, sarışın
tay: danıştay, kamutay, kurultay, sayıştay, yargıtay

 

2- Addan fiil üreten yapım ekleri

a: ada, boşa, kana, yaşa
al: azal, çoğal, daral, kısal, kocal, sağal, ufal, yoğal, dikel, dincel, düzel, incel, körel, sertel, seyrel, yönel, yücel
ar: ağar, bolar, bozar, kabar, kızar, sarar, yeşer
at: boşat, boyat, kanat, kocat, yaşat, gözet, yönet
da: cayırda, cazırda, cırılda,cızırda,çağılda, çatırda, çıngılda, hışırda, horulda, kıkırda, zırılda, gümbürde
ık: acık, ayık, birik, gecik, gözük
ımsa: anımsa, ayrımsa, azımsa, kaçımsa, sayrımsa, benimse, mühimse
kır: fışkır, haykır, hıçkır, höykür, püfkür, püskür, sümkür
l: doğrul, eğril, sivril
la: alala, ayala, cilala, çapa, ıslıkla, kolala, rahatla, sırala, sula, tamamla, taşla, tavla, tıkla, tuzla, uğurla, zorla
lan: akıllan, aklan, allan, avlan, aydınlan, coşkulan, duygulan, hoşlan, kanatlan, bilgilen, dertlen, hüzünlen
laş: abanozlaş, ahmaklaş, aklaş, fenalaş, inatlaş, telefonlaş, aktifleş, cimrileş, çölleş, dertleş, gençleş, zenginleş
sa: çoksa, ıraksa, kapsa, susa, yakınsa, benimse, garipse, mühimse, önemse, örnekse, özümse

 

3- Fiilden ad üreten yapım ekleri

acak: açacak, alacak, gelecek, giyecek, yakacak, verecek
ak: durak, kaçak, yatak, yutak
ar: gider, tutar
ca:  düşünce, eğlence, sakınca
ga: bilge, bölge, süpürge
gı: algı, askı, çalgı, duygu, saygı, sevgi
gıç: bilgiç, dalgıç
gın: bezgin, bilgin, bitkin, dalgın, solgun, yorgun
ı: çatı, doğu, koku, ölü, sevi, yapı, yazı
ıcı: alıcı, görücü, satıcı, yapıcı, yazıcı
ık: açık, göçük, kesik, seçik
ım: onarım, oturum, ölüm, ölçüm, sayım, seçim
ın: akın, ekin, tütün, yığın
ıntı: akıntı, çarpıntı, çıkıntı, döküntü, kesinti, yığıntı
ır: gelir, okur
ış: oturuş, sürüş, veriş, yürüyüş,
ıt: geçit, dikit, ölçüt, sarkıt, yakıt
kan: çalışkan, kaygan, unutkan
ma: açma, gülme, kapama, konuşma, serpme, sevme, uyuma
mak: açmak, gelmek, gitmek, kapamak, uyumak
nç: gülünç, sevinç
tı: belirti, karartı, kızartı, morartı

 

4- Fiilden fiil üreten yapım ekleri

ala: durala, itele, kovala, tepele
dir: açtır, astır, bezdir, bildir, buldur, çizdir, deldir, koştur, soktur, sordur, yazdır
l: atıl, ayrıl, bozul, gidil, sayıl, soyul, tutul, yazıl
n: aran, başlan, bilin, gerin, sürün, taran, taşın, yıkan
r: batır, çıkar, düşür, içir, kaçır, kopar, uçur
ş: atış, bekleş, dövüş, görüş, itiş, selamlaş, seviş, tartış, uçuş, yazış
t: acıt, akıt, anlat, arat, kızart, okut, yürüt

 

Ahmet Aksoy

 Leave a Reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

(required)

(required)

Önceki yazıyı okuyun:
Acı Sözcüğü ve Türevleri

Acı Sözcüğü ve Türevleri "A" harfinden başlayarak sırayla gitmek istedim ama, ilk baştaki sözcükler hep yabancı kökenli. Onlara da sonradan...

Kapat